In de Verenigde Staten zijn het afgelopen jaar bijna 12.000 boeken verbannen uit schoolbibliotheken en openbare bibliotheken. Dat blijkt uit nieuwe cijfers over de groeiende golf van boekverboden in het land. Opvallend is dat steeds vaker kunstmatige intelligentie wordt gebruikt om te bepalen welke boeken uit de rekken moeten verdwijnen.
De verboden treffen vooral boeken over racisme, gender, seksualiteit en de Amerikaanse geschiedenis. Vaak gaat het om titels die door ouders of lokale actiegroepen als ongepast worden bestempeld. In verschillende staten hebben schoolbesturen en lokale overheden de laatste jaren regels aangescherpt, waardoor het aantal klachten en daaruit volgende verwijderingen fors is toegenomen.
Wat de nieuwe cijfers extra opvallend maakt, is de rol van AI bij het beoordelen van boeken. In plaats van elk boek afzonderlijk te lezen, zetten sommige scholen en districten geautomatiseerde systemen in die teksten screenen op bepaalde woorden of thema's. Die systemen kunnen in enkele seconden honderden titels beoordelen, wat het proces voor voorstanders van verboden sneller en goedkoper maakt.
Critici waarschuwen dat AI geen rekening houdt met context, literaire waarde of de leeftijd van de lezer. Een woord dat in een bepaalde passage voorkomt, kan automatisch tot een verbod leiden, ook als het boek in zijn geheel een andere boodschap heeft. Volgens tegenstanders leidt dat tot willekeur en tot het verdwijnen van boeken die juist belangrijk zijn voor jonge lezers.
Bibliothecarissen en leraren zeggen dat de druk om boeken te weren toeneemt. Zij moeten steeds vaker verantwoorden waarom bepaalde titels in de collectie blijven. In sommige gevallen worden boeken niet alleen uit de schappen gehaald, maar ook uit digitale catalogi verwijderd, waardoor ze voor leerlingen helemaal niet meer toegankelijk zijn.
De ontwikkeling past in een bredere politieke strijd in de Verenigde Staten over onderwijs, ouderlijk gezag en de vraag wie bepaalt wat kinderen mogen lezen. Voorstanders van de verboden stellen dat ouders het recht hebben om hun kinderen te beschermen tegen materiaal dat zij ongeschikt vinden. Tegenstanders zien er een aanval op de vrijheid van meningsuiting en op het werk van auteurs, uitgevers en bibliothecarissen.
Of het aantal verboden dit jaar verder stijgt, is nog niet duidelijk. Feit is dat bijna 12.000 boeken inmiddels uit Amerikaanse bibliotheken zijn geweerd en dat AI daarbij een steeds grotere rol speelt. Daarmee krijgt de discussie over boekverboden een nieuwe dimensie: niet alleen mensen, maar ook algoritmes bepalen mee wat jongeren te lezen krijgen.
3
