Vlaanderen is vrij laat gestart met de plannen om het gasnet uit te schakelen. Dat zegt Simon Van Hove, een Vlaamse onderzoeker in energierecht aan de Nederlandse Universiteit van Tilburg. «Zeker omdat het zo'n ingrijpende verandering is», klinkt het. België heeft zich ertoe verbonden om tegen 2050 klimaatneutraal te worden, wat betekent dat de gaskraan dicht moet. Maar zo'n grote omschakeling vraagt veel tijd, en Vlaanderen bevindt zich daarin nog in een vroege fase.
In Nederland staan ze al veel verder in de afbouw van gas. Daar nemen gemeentes zelf de regie in handen, zegt Van Hove. Dat contrast maakt duidelijk dat Vlaanderen een inhaalslag moet maken. De Nederlandse aanpak kan daarbij als voorbeeld dienen, al zijn de omstandigheden niet identiek. De onderzoeker benadrukt dat de Vlaamse vertraging deels te maken heeft met de complexiteit van de operatie: het gaat niet alleen om een technische ingreep, maar om een fundamentele verandering in hoe huishoudens en bedrijven verwarmen.
De afbouw van gas is een van de grootste uitdagingen voor de energietransitie in Vlaanderen. Veel woningen zijn nog niet klaar voor een leven zonder aardgas. Uit berekeningen van bouwfederatie Embuild Vlaanderen blijkt dat de kosten om een woning aardgasvrij en warmtepompklaar te maken sterk kunnen oplopen. In sommige gevallen kan de rekening oplopen tot 100.000 euro. «Niet iedereen moet dezelfde investeringen doen», zegt Caroline Deiteren, directeur-generaal van Embuild Vlaanderen. Dat betekent dat de aanpak per woning zal verschillen, afhankelijk van de staat en de mogelijkheden van het gebouw.
De Vlaamse regering wil tegen 2050 de gaskraan dichtdraaien, maar de praktijk wijst uit dat veel eigenaars nog niet weten welke stappen ze moeten zetten. De kosten voor isolatie, warmtepompen, aangepaste verwarmingssystemen en eventuele netaanpassingen wegen zwaar. Voor sommige gezinnen en alleenstaanden dreigt de omschakeling onbetaalbaar te worden. Dat roept vragen op over de sociale dimensie van de energietransitie en over de rol van de overheid bij het ondersteunen van kwetsbare huishoudens.
Nederland heeft al langer ervaring met het aardgasvrij maken van wijken. Gemeentes spelen daarbij een centrale rol: zij bepalen de volgorde, begeleiden bewoners en zorgen voor een gecoördineerde aanpak. In Vlaanderen is die regierol nog minder uitgesproken. De Vlaamse onderzoeker Van Hove ziet daarin een belangrijk verschil. «Gemeentes nemen daar zelf regie in handen», zegt hij over Nederland. Als Vlaanderen dezelfde weg wil inslaan, zal het niet alleen meer middelen moeten vrijmaken, maar ook duidelijke keuzes moeten maken over wie wat betaalt en wie de leiding neemt.
De deadline van 2050 lijkt nog ver, maar de voorbereidingstijd is beperkt. Netbeheerders, lokale besturen, bouwsector en bewoners moeten op elkaar afgestemd raken. Zonder een gedeelde aanpak dreigt de afbouw van gas te vertragen, met als gevolg dat de klimaatdoelstellingen in gevaar komen. De komende jaren worden dus beslissend voor de vraag of Vlaanderen de omschakeling tijdig kan realiseren.
